Կան բառեր, որոնք միջազգային հարթակներում հնչելիս կորցնում են իրենց բուն իմաստը և վերածվում պարզունակ դիմակի: «Խաղաղություն», «հանդուրժողականություն», «ավանդական արժեքներ»․ երբ այս բառերն արտասանում են այն ուժերը, որոնց թիկունքում քանդվող եկեղեցիների փոշին է, հասկանում ես, որ մշակույթը նրանց համար ընդամենը քաղաքական զենք է:
Տեղական իրականությունը
Այսօր Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածամոր Հովանու մայր տաճարի տեղում սպիտակ սալահատակ է, իսկ Սուրբ Հակոբ եկեղեցու տեղում՝ սև հող: Արբանյակային լուսանկարներն ու տարածվող տեսանյութերն արձանագրում են այն, ինչը փորձում են քողարկել սին խոսքերով. Մարտունիում Սուրբ Ներսես Մեծ եկեղեցու գմբեթի խաչը կոտրված է, պատուհանները՝ ջարդված, իսկ պատերին դեռևս մնում են անխնա ռմբակոծությունների հետքերը։
Այս ամենն արդարացվում է ցինիկ ու վտանգավոր հնարքով՝ իրականության բացահայտ խեղաթյուրմամբ: Հոգևոր կառույցների ոչնչացումը ներկայացվում է որպես «ապօրինի շինությունների ապամոնտաժում» կամ «օրինականության վերականգնում»։ Քարոզչական այս մեթոդը պարզ է. զոհին մեղադրել սեփական հանցագործության մեջ և ագրեսիան փաթեթավորել որպես արդարություն: Այդպես փորձում են ջնջել տարածաշրջանի բնիկ ժողովրդի դարավոր հոգևոր ներկայությունը՝ զուգահեռաբար հեքիաթներ պատմելով սեփական «կրոնական հանդուրժողականության» մասին:
Ավելի լայն պատկերը
Հեգնանքն ու կեղծիքը միայն տեղական մակարդակում չեն: Քանի դեռ Կովկասում բուլդոզերները հողին են հավասարեցնում քրիստոնեական ժառանգությունը, նոր աշխարհակարգի «ճարտարապետները» Եվրոպայում պահանջում են հարգել իրենց մշակույթը: Վենետիկի բիենալեի նման հեղինակավոր հարթակներում այն նույն ուժերը, որոնց ղեկավարները միջազգային արդարադատության կողմից մեղադրվում են մարդկության դեմ հանցագործությունների մեջ, պահանջում են իրենց տրամադրել կայսերական դարաշրջանի փառքը գովերգող ցուցասրահներ։ Նրանք բողոքում են խտրականությունից և պահանջում հարգանք արվեստի ու «ավանդական արժեքների» հանդեպ:
Սա վառ օրինակ է այն բանի, թե ինչպես են ինքնակալ համակարգերը մշակույթն ու հոգևոր արժեքները դարձրել բացառապես արտահանման ապրանք: Նրանք սիրում են խոսել քրիստոնեական արժեքների և հոգևոր կապերի մասին եվրոպական ամբիոններից, բայց երբ իրենց իսկ «խաղաղապահ» պատասխանատվության գոտում քանդվում են իրական խաչերն ու վանքերը, նրանք հանկարծ դառնում են կույր և համր: Դա ընդամենը դիմակ է, որը պատռվում է հենց այն պահին, երբ ավարտվում է քարոզչական տեսահոլովակը:
Ավելի ցավալի է, որ այս համատարած մշակութային ոչնչացման ֆոնին միջազգային հարթակներում բաժանվում են «խաղաղության և հաշտեցման» մրցանակներ: Խաղաղության կոչերը, որոնք զուրկ են պատասխանատվության մեխանիզմներից, իրականում ընդամենը խրախուսում են նոր վանդալիզմ:
Դասը. երբ «հովանավորները» շրջում են հայացքը
Մենք՝ վրացիներս, Կովկասում շատ լավ գիտենք այս դառը պատմությունը։ 2008-ին մեր զինվորներն ու խաղաղ բնակիչները սպասում էին, թե երբ աշխարհը կտեսնի և կկանգնեցնի այն, ինչ կատարվում էր մեր հողում։ Մենք տեսանք, թե ինչպես են Աբխազիայում և Ցխինվալիի տարածաշրջանում «անվտանգության երաշխավորները» լուռ հետևում մեր եկեղեցիների պղծմանն ու մեր մշակութային հետքի վերացմանը:
2020-ին և դրանից հետո հայերը զգացին նույն խորը ցավը. խաղաղապահներ, որոնք եկան ուշ, տեղավորվեցին հարմարավետ, և որոնց ներկայությամբ փոշիացվեց հազարամյա պատմությունը: Երկու երկիր, նույն ցավալի ձեռագիրը. արտաքին ուժերի տված «անվտանգության երաշխիքները» պաշտպանում են միայն նրանց աշխարհաքաղաքական շահերը, այլ ոչ թե մեր մարդկանց կամ մեր հիշողությունը։
Սա մեղադրանք չէ, սա սթափության կոչ է: Որպեսզի փրկենք այն, ինչ դեռ մնացել է, մենք պետք է դադարենք հավատալ խաղաղության մասին կեղծ խոստումներին ու «ավանդական արժեքներին», որոնք վաճառվում են մեր իսկ տաճարների ավերակների վրա: Մեր պատմությունը հարգելու և պահպանելու միակ իրական ճանապարհը սեփական ճակատագրի հանդեպ ինքնիշխան վերահսկողությունն է: