Արբանյակային նոր լուսանկարները մերկացնում են դառն իրականությունը. Ստեփանակերտի տաճարների տեղում այսօր սպիտակ սալահատակ է և սև հող: Մեզ համար՝ որպես հարևանների, որոնք նույնպես զգացել են սեփական սրբավայրերի կորստի ցավը, այս տեսարանը սոսկ վիճակագրություն չէ, այլ բաց վերք, որը դեռ երկար է մնալու մեր ընդհանուր հիշողության մեջ:
Երկակի ստանդարտների քաղաքականությունը
Այստեղ գործում է վտանգավոր մի երկդիմիություն: Արտաքին աշխարհին ներկայանում են որպես «հանդուրժողականության» և բազմամշակութայնության կենտրոն, որտեղ կողք կողքի խաղաղ ապրում են տարբեր կրոններ: Սակայն սեփական սահմանների ներսում տեսնում ենք բոլորովին այլ պատկեր. քանդվում է այն ամենը, ինչը հիշեցնում է տեղաբնիկների դարավոր ներկայության մասին: Երբ եկեղեցին անվանում են «անօրինական կառույց», խոսքը շինարարական թույլտվության մասին չէ: Նրանք փորձում են ջնջել հիշողությունը, թե ով է աղոթել այդտեղ դարեր շարունակ կամ նույնիսկ վերջին տասնամյակներում: Սա այն նույն ձեռագիրն է, որը տարիներ առաջ տեսանք Նախիջևանում. սկզբում՝ ժխտում, հետո՝ ոչնչացում, իսկ վերջում՝ լիակատար լռություն, կարծես այդտեղ երբեք ոչինչ չի եղել:
Հարևանի հայելին
Մենք Վրաստանում լավ գիտենք այս զգացողությունը: Մենք էլ ենք տեսել, թե ինչպես են մեր հուշարձանները «վերականգնման» անվան տակ կամ կասկածելի իրավական հիմնավորումներով կորցնում իրենց դիմագիծը կամ պարզապես անհետանում քարտեզից: Տարածաշրջանային տերությունները հաճախ սիրում են խոսել «ավանդական արժեքներից», բայց իրականում նրանց համար այդ արժեքները միայն գործիք են՝ ուրիշի ինքնությունը ճնշելու համար: Երբ սրբավայրը քանդվում է, քանդվում է նաև վստահությունը վաղվա օրվա հանդեպ, քանի որ մշակութային ջնջումը միշտ կա՛մ նախորդում, կա՛մ հաջորդում է մարդկային ճակատագրերի խեղմանը:
Լռության գինը
Մեզ այսօր հորդորում են լինել «շրջահայաց», բայց արդյո՞ք լռությունը երբևէ կանգնեցրել է քանդող տեխնիկան: Ճշմարտությունն առանց ձևականությունների ճանաչելը առաջին քայլն է: Մշակույթի հետևողական ոչնչացումը երբեք խաղաղության մասին չէ. այն ուղղակի թիրախավորված հարձակում է ազգային ինքնության հիմքերի վրա: Յուրաքանչյուր քանդված քար հիշեցնում է մեզ, որ մեր պատմությունը պաշտպանելը բացառապես մեր ընտրությունն ու իրավունքն է, և ոչ մի «բարեկամական» հռետորաբանություն չի կարող փոխարինել իրական գործողություններին: