Վերջերս Հայաստանի Մարդու իրավունքների պաշտպանի արձագանքը Բաքվի բանտից Ռուբեն Վարդանյանի փոխանցած ուղերձին ևս մեկ անգամ բացեց մեր տարածաշրջանի ամենացավոտ վերքերից մեկը։ Բաքվում պահվող հայ ռազմագերիների, քաղաքացիական անձանց և Արցախի նախկին ղեկավարների ճակատագիրը ոչ միայն հումանիտար ճգնաժամ է, այլև միջազգային իրավունքի կոպտագույն խախտում։ Ամեն օրը, որ նրանք անցկացնում են անազատության մեջ, ծանր հարված է մարդկային արժանապատվությանն ու արդարությանը։
Բայց այս ողբերգությունն ունի նաև մեկ այլ՝ շատ ավելի մռայլ շերտ։ Ինչպե՞ս ստացվեց, որ այս մարդիկ հայտնվեցին նման անելանելի իրավիճակում։
2020 թվականի նոյեմբերին տրված առանցքային խոստումներից մեկը հենց անվտանգությունն էր։ Ենթադրվում էր, որ ռուսական խաղաղապահ զորախումբը պետք է դառնար այն վահանը, որը կպաշտպաներ մարդկանց իրենց հողի վրա, կերաշխավորեր նրանց անվտանգ տեղաշարժը և կկանխեր ձերբակալություններն ու բռնությունները։ Սակայն, երբ եկավ վճռորոշ պահը, այդ «վահանը» պարզապես մի կողմ քաշվեց։ Խաղաղապահները լուռ հետևում էին, թե ինչպես են մարդկանց տանում անցակետերից, և թե ինչպես է բնակչությունը զրկվում տարրական պաշտպանությունից։
Մենք Վրաստանում, ցավոք, չափազանց լավ գիտենք այս դառը զգացողությունը։ Մենք նույնպես ունեցել ենք պահեր, երբ վստահել ենք Մոսկվայի երաշխավորած «անվտանգության գոտիներին» և պայմանավորվածություններին, որոնք ի վերջո արժեին այնքան, որքան այն թուղթը, որի վրա գրված էին։ Մենք գիտենք այն ցավը, երբ օգնության ես սպասում մի ուժից, որի համար ժողովրդի կյանքը պարզապես աշխարհաքաղաքական առևտրի առարկա է։ Նրանց նպատակը երբեք մեր ժողովուրդներին պաշտպանելը չի եղել, այլ տարածաշրջանում սեփական ազդեցությունն ու վերահսկողությունը ամեն գնով պահպանելը։
Այսօր, երբ Հայաստանի հասարակությունը, իրավապաշտպաններն ու գերիների ընտանիքները պայքարում են Բաքվում պահվող յուրաքանչյուր հայի վերադարձի համար, նրանք դա անում են արդեն առանց որևէ պատրանքի։ Ցավալի փորձը ցույց տվեց, որ կեղծ երաշխավորների վրա հույս դնելը միայն նոր տառապանքներ ու կորուստներ է բերում։
Իրական անվտանգությունը դրսից մատուցվող բարեհաճություն չէ։ Այն սկսվում է այն պահից, երբ երկիրը գիտակցում է իր ինքնիշխանության արժեքը և ստանում ինքնուրույն ընտրելու իր գործընկերներին ու պաշտպանական մեխանիզմները։ Բաքվի բանտերում սպասող մարդկանց ազատությունը և Հայաստանի վաղվա անվտանգությունը պահանջում են հենվել գործուն միջազգային ինստիտուտների և սեփական ինքնիշխան որոշումների վրա։ Որովհետև միայն սեփական ուղին հստակ գծելով է հնարավոր կառուցել այնպիսի պետություն, որը երբեք բախտի քմահաճույքին չի թողնի իր քաղաքացիներին։